บทความพิเศษ - ดนตรีออกสำเนียงสเปน
โดย อาจารย์สดับพิณ รัตนเรือง

ในแวดวงดนตรีโลกในปัจจุบัน ดนตรีออกสำเนียง ได้รับความสนใจไม่น้อยในหมู่คอเพลงทุกแนว ดนตรีออกสำเนียงในที่นี้ ผู้เขียนหมายถึง ดนตรีที่มีสีสัน มีสำเนียง มีกลิ่นอาย ผิดแผกแตกต่างจากกระแสหลักของดนตรีแนวนั้นๆ เช่นในแวดวงดนตรีคลาสสิก กระแสหลักเราก็มักหมายถึง ดนตรีที่มีแนวคิดและเสียงมาตรฐานเป็นกลาง แบบดนตรีสายเยอรมัน-ออสเตรีย เช่นบทเพลงทั้งหลายของ บาค, แฮนเดิล, โมสาร์ท, เบโธเฟน, ชูเบอร์ต, ชูมันน์, บราห์มส์ และอีกมากมาย หรือกระแสหลัก ที่คอเพลงคลาสสิกทั่วไปคุ้นเคยติดใจกันอีกสายหนึ่ง ก็คือดนตรีของสายนักประพันธ์เพลงอิตาเลียน เช่น เพลงของวิวัลดี หรือละครอุปรากรทั้งหลายสายสกุลอิตาเลียนของ ปุชชินี, แวร์ดี เป็นต้น

เมื่อราวสมัยปลายโรแมนติกของดนตรีฝรั่ง หรือราวปลายศตวรรษที่ 19 ฝรั่งหลายกลุ่มเริ่มเบื่อดนตรีคลาสสิกฝรั่ง สำเนียงกลาง อย่างที่กล่าวมา นักประพันธ์เพลงหลายคนหลายกลุ่ม จึงแหวกม่านประเพณีออกจากดนตรีสำเนียงกลางของยุโรป หันมาหาวัตถุดิบดนตรี (เช่น ทำนอง และจังหวะเพลงพื้นบ้าน) และกลิ่นอายดนตรี (เช่น เครื่องดนตรีพื้นบ้านแปลกๆ) ที่มีสีสันแปลก เฉพาะตัวของวัฒนธรรม และชาติบางชาติ เกิดเป็นกระแสดนตรีออกสำเนียงขึ้น และดนตรีออกสำเนียงที่เด่นที่สุดแนวหนึ่งก็คือ ดนตรีออกสำเนียงสเปน อะไรสเปนๆ กลายเป็นแฟชั่นที่ฮิตระบาดไปทั่วยุโรปในราว ปลายศตวรรษที่ 19 โดยเฉพาะที่กรุงปารีส ที่ดูจะเป็นผู้นำแฟชั่นในศิลปะทุกเรื่องมาแต่ไหนแต่ไร

ในช่วงปีนี้ คอดนตรีกรุงเทพฯ ก็ได้มีโอกาสลิ้นรสดนตรีออกสำเนียงสเปนขนานแท้กันหลายรายการ นับตั้งแต่ดนตรี และระบำฟลาเม็งโก รวมทั้งระบำคลาสสิกชั้นสูง อันน่าตื่นตาตื่นใจของสเปน โดยคณะระบำกอมปาเนีย อันดาลูซา เดอ ดันซา (Compania Andaluza de Danza) ที่แสดงส่งท้าย เทศกาลระบำและดนตรีกรุงเทพฯ ประจำปีนี้ เมื่อวันที่ 13 ตุลาคม หลังจากนั้น เราก็ได้มีโอกาสชม และฟังการแสดงของวงดุริยางค์ คาดาเคส (Cadaques Orchestra) ที่บรรเลงดนตรีคลาสสิกสเปนชั้นยอด โดยมี โฆเซ่ มาเรีย แกลยาร์โด เดล เรย์ (Jose Maria Gallardo del Rey) นักกีตาร์สเปน ผู้มีชื่อเสียง มาร่วมบรรเลงเดี่ยว และมี ฟิลิป อ็องเตรอม็องต์ (Philippe Entremont) ผู้อำนวยเพลง ผู้มีชื่อเสียง ชาวฝรั่งเศส เป็นผู้อำนวยเพลง รายการนี้แสดงไปเมื่อวันที่ 23 ตุลาคม ที่ผ่านมา และเป็นส่วนหนึ่งของการแสดงดนตรี โตโยต้า คลาสสิกส์ ประจำปี 2002

ผู้เขียนโชคดี มีโอกาสได้พูดคุยกับทั้ง ฟิลิป อ็องเตรอม็องต์ และ แกลยาร์โด เดล เรย์ หลังการแสดง

อ็องเตรอม็องต์ นั้น ในระยะแรกเริ่มของอาชีพนักดนตรี ท่านเป็นนักเปียโน ได้รับการยกย่อง เป็นนักเปียโนเอกที่สุด คนหนึ่งของสมัยปัจจุบัน ท่านเป็นนักเปียโนอาชีพมา 52 ปีแล้ว และหันมาสนใจงานการอำนวยเพลง ควบคู่ไปด้วยเมื่อ 30 ปีที่ผ่านมา ตอนนี้ท่านอายุเกือบ 70 ปีแล้ว แต่ยังแข็งแรง กระตือรือร้น และทำงานดนตรีอย่างแข็งขันไม่หยุดเลย

อย่าถามเรื่องเกษียณอายุเลย ผมไม่รู้จักคำนี้ และตอนนี้ผมก็ยังมีโครงการจะอัดเสียงทั้ง CD และ VCD อีกหลายโครงการ คุณปู่อ็องเตรอม็องต์บอกกับพวกเรา นักข่าวรุ่นลูกรุ่นหลานเมื่อบางคนถามถึงสุขภาพและการพักผ่อนของท่าน

เมื่อถามถึงรายการแสดงชุดดนตรีสเปนที่บรรเลงผ่านมา อ็องเตรอม็องต์ กล่าวว่า ผมคุ้นเคยกับดนตรี และวงการดนตรีสเปนดี อันที่จริง ผมออกแสดงคอนเสิร์ตเปียโนอย่างเป็นทางการ เป็นอาชีพครั้งแรก (professional debut) ที่กรุงบาร์เซโลนา ประเทศสเปน เมื่อปี ค.ศ.1950 ตอนนั้นอายุ 15 ปีเท่านั้น

ในความเห็นและประสบการณ์ของผม สำหรับดนตรีคลาสสิกนั้น ผมเห็นว่ามีเพลงออกสำเนียงสเปนเพียง 2 บทเท่านั้น ที่จับใจและตรึงผู้ฟังได้ทั่วโลก แม้เพียงครั้งแรกที่ได้ยิน คือเพลง อารันฮูเอซคอนแชร์โต (Aranjuez Concerto) เป็นกีตาร์คอนแชร์โตของ โยอาคิน โรดริโก (Joaquin Rodrigo) อีกบทหนึ่งก็คือ เพลงโบเรโร (Bolero) ของ มัวรีส ราแวล (Maurice Ravel) โรดริโกนั้นเป็นสเปนแท้ๆ และแม้ราแวลจะเป็นฝรั่งเศส แต่ก็มีสายเลือดสเปน และเพลงโบเลโรก็มีสำเนียง และจิตวิญญาณเป็นสเปนแท้ๆ

ผมและทางวงดุริยางค์ ก็ดีใจมากที่มีโอกาสนำอารันฮูเอซคอนแชร์โต ซึ่งผมคิดว่า เป็นหนึ่งในจิตวิญญาณสเปนแท้ๆ มาสู่ผู้ฟังเซีย และวงดุริยางค์คาดาเคส ที่ผมคุ้นเคยมาแต่แรกเริ่มตั้งวง ก็เป็นวงดุริยางค์ที่ดีที่สุดวงหนึ่งของสเปน

คาดาเคส (Cadaques) นั้น เดิมทีเป็นชื่อเมืองเล็กๆแห่งหนึ่ง ทางตอนเหนือของสเปน เป็นเมืองเล็กขนาดหมู่บ้านเท่านั้น และเป็นเมืองแห่งศิลปะและศิลปินมาแต่โบราณกาล เมื่อช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ศิลปินใหญ่ระดับโลกของสเปน ได้เคยไปอาศัยอยู่ และทำงานศิลปะกัน ไม่ว่าจะเป็น ปิกาสโซ (Pablo Picasso), ดาลี (Salvador Dali) หรือ มิโร (Joan Miro)

วงดุริยางค์คาดาเคส ก่อตั้งขึ้นในราวช่วงทศวรรษ 1980 ตอนแรกๆก็เพื่อร่วมในเทศกาลศิลปะดนตรีของเมือง ต่อมานักดนตรีของวงก็ติดใจ เลยรวมตัวเล่น และออกแสดงกันเรื่อยมาเป็นเวลาเกือบ 15 ปีแล้ว ปัจจุบันก็เป็นวงดุริยางค์แนวหน้าวงหนึ่งของสเปน

สำหรับเพลงคอนแชร์โต เช่น อารันฮูเอซคอนแชร์โต บทที่กล่าวถึงอยู่นี้ คือเพลงที่มีเครื่องดนตรีเดี่ยว ประชันกับวงดุริยางค์ ซึ่ง อารันฮูเอซคอนแชร์โต ก็มีกีตาร์เป็นเครื่องดนตรีเดี่ยว และสำหรับเพลงสเปนแล้ว ก็ไม่มีเสียงและลีลาของเครื่องดนตรีใดที่จะ สเป๊น สเปน มากไปกว่ากีตาร์ ซึ่งเป็นทั้งเครื่องดนตรีพื้นเมืองสเปน และพัฒนามาใช้ในดนตรีสเปนอีกหลากหลายประเภท รวมทั้งดนตรีคลาสสิกสเปน

แกลยาร์โด เดล เรย์ นักกีตาร์ผู้โชว์ฝีมือเดี่ยวให้เราฟังกัน ในคอนเสิร์ตกรุงเทพครั้งนี้เสริมว่า "แม้ว่าเพลงคอนแชร์โตจะให้ภาพและมีความหมายดั้งเดิม ออกไปในเชิงเพลงประชัน แต่สำหรับตัวผม เวลาที่เล่นเดี่ยวในเพลงคอนแชร์โต ผมมักคิดไปในเชิงการผสมผสาน การบรรเลงร่วมและบรรเลงรับกันระหว่างเครื่องเดี่ยว กับวงดุริยางค์ ซึ่งก็โชคดีที่ผมได้ผู้อำนวยเพลง คือ มาเอสโตร อ็องเตรอม็องต์ ที่มีแนวคิดในเรื่องนี้เหมือนกัน คือเราไม่แข่งขันกันบนเวที เราร่วมือกัน และโดยเฉพาะ กีตาร์เป็นเครื่องเดี่ยวที่ต้องนับว่ามีเสียงเบา เมื่อเทียบกับเครื่องเดี่ยวอีกหลายชนิด ถ้าทางวงและผู้อำนวยเพลง มีแต่แนวคิดเรื่องการตอบโต้ หรือการประชัน กีตาร์ก็เสร็จแน่ และผมก็ไม่ค่อยชอบใช้ไมโครโฟนมาขยายเสียง เมื่อไม่ต้องห่วงเรื่องการประชัน ผมก็มีสมาธิ ที่จะมุ่งนำเสนอแนวดนตรีของผมเอง ได้เต็มที่ และอุ่นใจว่ามีวงคอยรับสนับสนุนอยู่"

สำหรับอารันฮูเอสคอนแชร์โต ที่บรรเลงให้เราฟังกันในคอนเสิร์ตที่กรุงเทพ แกลยาร์โด เดล เรย์ กล่าวว่า "เพลงบทนี้เปี่ยมด้วยจิตวิญญาณของสเปน ผมรู้สึกเป็นเกียรติอย่างยิ่งที่ได้มีโอกาสเป็นผู้เดี่ยวกีตาร์ในเพลงบทนี้ โดยเฉพาะในคอนเสิร์ตที่มาแสดงให้ผู้ชมผู้ฟังชาวเอเชียได้ชมกัน ผมรู้สึกว่าความเป็นเอกลักษณ์ของจิตวิญญาณสเปน ดูจะมีความหมายยิ่งขึ้นเมื่อได้รับการสื่อสารและแสดงออกในบรรยากาศ และวัฒนธรรมที่แตกต่างไปอย่างมาก จากวัฒนธรรมของเรา เช่นในสังคมเอเชีย หน้าที่ของผมในฐานะผู้เดี่ยวคอนแชร์โตบทสำคัญของชาวสเปนบทนี้ ก็คือพยายามนำเอาจิตวิญญาณสเปนในเพลงบทนี้ ออกมาให้ผู้ชมผู้ฟังต่างวัฒนธรรมได้รับรู้ และสัมผัส"

แม้ดนตรีออกสำเนียงจะก่อกำเนิดจากวัฒนธรรมท้องถิ่นอันเรียบง่าย ที่มีความจำกัด และจำเพาะ ทั้งในเชิงภูมิภาค และภูมิหลังทางวัฒนธรรมอันเฉพาะตัว แต่เมื่อได้รับการปรุงแต่งให้งดงาม และสลับซับซ้อนจนเป็นศิลปะวิจิตร ด้วยความสามารถ ทั้งในเชิงเทคนิคดนตรี, แนวคิดและทัศนคติอันเป็นสากลของผู้ปรุงแต่ง ดนตรีอันมีกำเนิดจากท้องถิ่นนั้น ก็สามารถแผ่ขยายคลี่คลายตัวตนออกเป็นความงาม ความวิจิตรระดับสากล พ้นจากขอบเขตของการเป็นสมบัติทางสุนทรียรส ของวัฒนธรรมใดวัฒนธรรมหนึ่ง ดังที่เราคนไทยได้ลิ้มสุนทรียรสแห่งดนตรีออกสำเนียงสเปนในคอนเสิร์ตครั้งนี้ ขอคารวะ และยกความดีนี้แก่พ่อครัวทั้งสี่ ผู้ร่วมกันปรุงอาหารจานวิเศษจากสเปน ให้เราในคราวนี้ คือ โรดริโก ผู้ประพันธ์เพลงอารันฮูเอซคอนแชร์โต, วงดุริยางค์คาดาเคส ผู้บรรเลง, แกลยาร์โด เดล เรย์ ผู้บรรเลงเดี่ยวกีตาร์ และคุณปู่ อ็องเตรอม็องต์ ผู้อำนวยเพลง